Veza između stećka i Supernove?

Uvod

Stećci (sinonimi za stećak su i nazivi bilig (bilizi), kami (kamenovi), mramor (mramorovi) i drugi) su kameni nadgrobni spomenici koji su karakteristični za područje stare Bosanske države. Pojava stećaka npr. u krajevima nekadašnje Hrvatske države prvenstveno je posljedica naseljavanja bosanskohercegovačkog življa i prenošenja običaja klesanja i postavljanja stećaka u tim krajevima. Druga je stvar što se u izboru reljefnih motiva i u samoj klesarskoj obradi stećaka u tim krajevima osjeća utjecaj hrvatskoprimorske klesarske tradicije. Stoga je naučno opravdano da se stećci smatraju bosanskohercegovačkom pojavom, bez obzira što je običaj klesanja stećaka prešao i na susjedna jugoslavenska područja. Osim toga, u jednom potpunijem sagledavanju stećaka ne bi trebalo da izgubimo iz vida i to što oni pripadaju kršćanima, podrazumijevajući tu i kršćanske heretike. Izuzimajući kontinentalni dio Hrvatske, zapadnu Srbiju i neke krajeve Kosova i bivšeg Novopazarskog Sandžaka, gotovo sva ostala teritorija na kojoj su ustanovljeni stećci bila je u sastavu srednjovjekovne Bosne i Huma, odnosno Hercegovine.

Teritorija stećaka se u velikoj mjeru poklapala sa teritorijom nekadašnje samostalne Bosanske države. Za vrijeme bana Stjepana II Kotromanića Bosna je dopirala do jadranske obale i do rijeke Cetine, uključujući grad Omiš. To je doba rasta ugleda Bosne i njenog bana u ovim krajevima, otvaranja rudnika, kovanja bosanskog novca i jačanja trgovačkih veza. U doba bana i kralja Tvrtka I Bosna se protezala na zapad sve do Zadra i Obrovca, uključujući gradove Split, Trogir i Sibenik, te otoke Brač , Hvar i Korčulu, a na istok sve do iza Prijepolja i Mileševe. Na jugu je već odavno Stonsko primorje pripadalo Humu, a za vrijeme Tvrtka osim njega Bosna u svoj sastav uključuje još i Konavle i Kotor. To je doba najvećeg jačanja i uspona Bosne u svakom pogledu.

U tabeli ispod dat je broj stećaka, tj. broj lokaliteta i ukupan broj po bivšim jugoslovenskim republikama (izvor: Š. Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost, Sarajevo, 1979.)

clipboard03

Na osnovu raspoloživih podataka, može se tvrditi da stećci počinju da se prave najranije negdje u drugoj polovini XII vijeka (Bešlagić smatra da je većina stećaka nastala u razdoblju od polovine XIV v. do pada Bosne pod Turke 1463. god., i to prvenstveno kao rezultat snažnog ekonomskog razvoja i uspona Bosne. To je doba cvjetanja u umjetnosti stećaka), da njihova prva faza traje i kroz XIII v., zatim da se intenzivno klešu i ukrašavaju u XIV i XV v., s tim što cvjetanje zahvata drugu polovinu XIV i prvu polovinu XV v. U XVI vijeku postepeno nestaje ova vrsta umjetnosti, a krajem toga vijeka sasvim zamire. Više o vremenskim okvirima stećaka pročitajte u mom tekstu o astralnim znacima na stećcima.

Na našim stećcima (Nekropola stećaka Radimlja koja se nalazi u Vidovu polju, 3 km zapadno od Stoca, na putu Čapljina – Stolac) nalazi se i jedan vrlo zanimljiv stećak (slika dole). Naime, pored figure čovjeka sa lukom i strijelom, nalazi se i jedan krug (kružni vijenac), za koji se u naučnim krugovima smatra da predstavlja Sunce. Inače, prema Skrivaniću i Čurčiću, luk je bio glavno oružje starih Slavena. Iz svoje pradomovine oni su donijeli drveni luk i strijele koje su često mazali otrovom. Lukovi su se postepeno usavršavali, a Čurčić kaže da su kasnije pravljeni i od željeza. Š. Bešlagić svrhu luka vidi u težnji da se obilježe pokojnici čiji je društveni ugled zasnovan na uspjesima u rukovanju lukom, kako u ratnim pohodima tako i u lovu i junačkim igrama. On smatra da i luk, slično koplju, pripada plemićima, možda više onim sitnijim nego krupnijim i da također simbolizira vlast, makar onu nižu i u manjem obimu.

sl2Stećci sa likom lovca i podignutom rukom, a iznad ruke – kurg (kružni vijenac)

Nekoliko naučnih radnika je razmatralo pojave figura na stećcima , pokušavajući da proniknu u njihovo pravo značenje. Za M. Wenzel muške stojeće figure često predstavljaju predstave pokojnika “pretežno onako kako su izgledali za života”, a one sa podignutim rukama također vidi kao predstave pokojnika, ali u njihovom “preobraženom stanju”. Ona misli da oružje u rukama figura označava svjetovni, a krstovi, štapovi, knjige i vijenci da možda označavaju duhovni položaj pokojnika. Predstavama žena ona uglavnom pridaje nadzemaljske i božanske osobine. Š. Bešlagić je pojedinačne ljudske predstave na stećcima smatrao nevještim portretima pokopanih, a izdignutu ruku tumačio kao molitvu, pozdrav bogu, ali i kao znak vlasti i prijetnje za osvetom. A. Benac je muške figure sa uzdignutim rukama u Radimlji shvatio kao predstave članova feudalne porodice Hrabrena – Miloradovića (Radoje Hrabren Miloradović, sin vojvode Stjepana i brat vojvode Petra), koji su tu sahranjivani. Nazvao ih je “vojvodskim figurama”.

Smatra se da je nekropola u Radimlji (slika dole) nastala najranije krajem 14. stoljeća, kada su izrezana tri velika stećka u obliku sanduka, od kojih su dva bogato ukrašena figuralnim reljefima. Ipak, većina stećaka datira iz 15. i 16. stoljeća, o čemu najpouzdanije svjedoči natpis na jednom od njih: “Pod stećkom leži Radoje, brat vojvode Petra, obojica sinovi vojvode Stipana”. Prema njemu nekropola se može vezati za razdoblje kada je u Batnogama (danas obližnje selo Ošanjići) živjela obitelj Hrabrena-Miloradovića. Također, na sudačkoj stolici pred crkvom u Ošaniću zapisana su imena vojvode Stipana i Petra Miloradovića, što nekropolu usko veže za ovu obitelj, koja je, prema povijesnim podacima i natpisu na ulazu u Ošanićku crkvu živjela ovdje u 15. stoljeću. Vojvoda Stipan je umro oko 1470. godine, a vojvoda Petar se spominje 1477. godine kao starješina vlaškog katuna Hrabrena. Prema natpisu je Radoja, drugi Stipanov sin, umro poslije 70-ih godina, a Radoja Vukovič, sinovac vojvode Petra, 80-90-ih godina 15. stoljeća.

stećci.jpg

Ovaj motiv pojavljuje se i na još nekim stećcima (slika ispod, ), npr. na stećku u Knežaku kod Nevesinja (uzeto iz Š. Bešlagić: Stećci, 1979.).

Clipboard03.jpg

Postavlja se pitanje – šta ako krug pored figure lovca nije ni prsten, ni Sunce? Šta ako ovaj krug obilježava eksploziju masivne zvijezde čiji sjaj može zasjeniti sjaj galaksije u kojoj se nalazi (tzv. Supernova), viđena prvi put (na sjevernoj hemisferi u ranim jutarnjim satima) kao svjetla tačka  svjetlija od Venere 4. jula 1054. godine sa zemlje?!

Prvi put sam se sreo sa ovom hipotezom pročitavši tekst Mire Ilića iz Trebinja i malo sam se zainteresovao za nju jer potencijalno predstavlja zanimljivo otkriće.

Clipboard06.jpgStećak sa figurom lovca i “spornim” krugom (kredit: Alojz Benac, Stećci)

Ovdje treba razlučiti dva moguća pravca istraživanja koje sam vršio. Prvi je istraživanje o tome koji narodi su i kako obilježili ovaj događaj (Supernovu) kroz historiju, a drugi – istraživanje srednjovjekovne historije Bosne (posebice stećaka), astralnih oznaka na stećcima koji se odnose na ove stećke i vremenskog okvira kada su pravljeni i sl.

Eksplozija jedne zvijezde i historijski prikaz obilježavanja 

Prije svega, par riječi o tome šta je uopšte Supernova. Supernova je “katastrofalna” eksplozija zvijezde pri kojoj se oslobađa dovoljno energije da supernova svojim sjajem zasjeni ostatak galaksije. To su “nove” (od latinske riječi za “nov”, jer se antičkim astronomima koji nisu imali teleskopa činilo da su to nove zvijezde). Prvu od njih spomenuo je grčki astronom Hiparh (190—120. p.h.e.). Pored energije elektromagnetskog zračenja, mnogo više energije se oslobodi u vidu kinetičke energije čestica i u vidu neutrina. Supernova se događa kada masivna zvijezda potroši svoje nuklearno gorivo, pri čemu jezgra postaje nestabilna, pa kolapsira. Ukoliko bi se nalazili blizu ovakve zvijezde koja eksplodira, ne bi se dugo divili prizoru jer bi i nas eksplozija raznijela. Ovako, sa sigurne udaljenosti, mi tu eksploziju vidimo kao pojavu nove “zvijezde” na nebu neko vrijeme.

Prije ere teleskopa, u zadnjih 1500 godina uočeno je tek pet Supernovih, i to 1006., 1054, 1181, 1572 i 1604 godine. Svaki put to su učinili kineski ili drugi istočno-azijski astronomi (Japan ili Koreja). U arapskoj literaturi spominju se samo dvije Supernove (1006. i 1054. godina). Najsjajnija od ovih Supernovih bila je ona iz 1006. godine (u sazviježđu Zec), smatra se da je imala magnitudu oko -7,5 i bila vidljiva tri godine.

Maglica “Rak” (M1, NGC 1952, LBN 833, Sh2-244, CED 53, Taurus A) predstavlja ostatak Supernove (SN 1054) u pravcu sazviježđa Bik koja je postala sa Zemlje vidljiva 1054. godine U literaturi se najčešće spominje da je prvi put viđena 4 jula 1054. godine, a negdje se spominje da je prvi put viđena u aprilu (ili maju) 1054. godine i da joj se sjaj postepno povećavao do 4 jula 1054. godine kada je postala i najsvjetlija. Supernove, naime, imaju karakterističnu krive (ustvari, dva ili više tipova krivih) koje opisuju kako im se mijenja luminozitet. Od početne niske vrijednosti (vjerovatno april/maj u slučaju Supernove iz 1054. godine), luminozitet naglo raste i doseže maksimum za 20-40 dana (vjerovatno početak jula za Supernovu iz 1054. godine), a potom opet opada u periodu od 40-60 dana.

Ostatke Supernove je prvi uočio John Bevis 1731. godine. Tek 1921. godine moderni astronomi (Knut Lundmark) otkrili su vezu između magline Rak i ostataka Supernove. Radio talasi iz ove Supernove su detektovani 1949 godine, a pulsar unutar nje 1968. godine.

Supernova je bila vidljiva golim okom dvije godine nakon što se pojavila (do 17 aprila 1056. godine), a po danu je bila vidljiva 23 dana. Za ova 23 dana dnevne vidljivosti, iako je bila dosta svjetla, moguće je da je u nekim dijelovima svijeta bilo teško vidjeti po danu zbog blizine Suncu (konjunkcija ove Supernove sa Suncem). Naime, koordinate ove Supernove su RA 5h34m, DEC 22 stepena. Ako se otvori bilo koji planetarium program (npr. Cartes du Ciel – Sky Charts, slika dole) i ubaci datum pojave ove Supernove, vidi se da je Supernova tokom dana (npr. u mjesecu maju na sl dole)  bila dosta blizu Sunca, što je sigurno smanjivalo njenu dnevnu vidljivost u nekim dijelovima svijeta. Na datum 4 jula 1054 godine, Supernova je bila 35 stepeni zapadno od Sunca.

clipboard01Položaj Supernove iz 1054 godine (M1) i Sunca na dan 25 maj 1054 godine u 12h

Kineski astronomi (posebice Yang Wei-te, Sung opservatorija) opisali su Supernovu (nazvali su je “T’ien-kuan gostujuća zvijezda”) kao 4 puta sjajniju od Venere što znači da je imala prividnu magnitudu vjerovatno oko -6 (sjajnije od bilo kojeg tijela na noćnom nebu osim Mjeseca), a spominju se procjene da joj je magnituda bila u opsegu između -7 i -4,5 (negdje se spominje  i da je njena maksimalna magnituda bila između -3,5 i -4). Navodi se da je bila žute boje (negdje i “crvenkasto-bijela”). Vidjeli su je prvi put na istočnom nebu u ranim jutarnjim satima. Neki stariji izvori navode da je ova eksplozija možda čak imala magnitudu blizu -12 (sjaj punog Mjeseca), budući da se vidjela po danu cijela 23 dana nakon prve pojave (ovo je vjerovatno pogrešno mišljenje). Supernova je bila tako jaka, da u slučaju da se desila u prečniku od 50 svjetlosnih godina od Zemlje, sav život na Zemlji bio bi izbrisan!

Clipboard05.jpgZapis Yang Wei-te o Supernovoj iz 1054. godine  (photo: Trevor Weekes)

Na slici dole prikazana je tzv. Suzhou zvjezdana karta, uklesana u kamen koji je stajao mnogo godina ispred Konfucijevog hrama u gradu Suzhou (Kina). Na kamenu je ucrtano oko 1500 zvijezda i većina zvijezda se slaže do u nekoliko stepeni u odnosu na moderna saznanja o njihovom položaju. Ali postoji jedna zvijezda na karti, malo kružno udubljenje sjevero-zapadno od zvijezde T’ien-kuan (u današnjem sazvijeđžu Bik). To je upravo prikaz T’ien-kuan gostujuće zvijezde, tj. Supernove iz 1054. godine.

clipboard01
Prikaz T’ien-kuan gostujuće zvijezde – Supernove iz 1054. godine na kamenu u mjestu Suzhou (Kina). Supernova se nalazi u centru slike odmah ispod i lijevo od centralnog poligona na slici. Najniža zvijezda poligona u centru slike je danas zvijezda Beta Tauri

Osim kineskih, supernovu su zabilježili i japanski (Meigetsuki –The Record of the Clear Moon: The Diary of Fujiwara Sadaie, koji napominje da je zvijezda bila sjajna kao Jupiter i da se pojavila 28 juna 1054. godine), i (možda) arapski  astronomi. Neki autori dovode u sumnju da su arapski astronomi zabilježili ovaj događaj, ali postoji zapis iz 13 vijeka (Ibn Abi Usaibia, sirijski doktor u 13 vijeku) o izvješću Ibn Butlana, kršćanskog doktora u Bagdadu u to vrijeme (1038 – 1075) koji je (vjerovatno) zabilježio događaj (tačnije okrivio je Supernovu za kugu u Egiptu i Konstantinopolu). Ibn Butlan piše: “Jedna od najpoznatijih epidemija našeg vremena je ona koja se desila kada se spektakularna zvijezda (“athari kawkab”) pojavila u Blizancima godine 446 po Hidžri.” (12 april 1054 – 1 april 1055. godine). Ovo odgovara istini jer astrološki znak Blizanci, kojeg Ibn Butlan spominje, implicira da je zvijezda ustvari bila u sazviježđu Bik (u astrologiji su sazviježđa pomjerena u odnosu na originalno zamišljena zbog precesije Zemlje).

Ovdje treba napomenuti i to da je astronomija bila rizičan posao u srednjem vijeku jer si mogao izgubiti život ako nisi predvidio neki astronomski događaj. Tako su npr. kineski astronomi Ho i Hsi (braća) izgubili glavu jer nisu predvidjeli pomračenje Sunca.

Zanimljivo je da u Indiji nije zabilježen ovaj događaj (barem nemamo dokaza), iako su u to vrijeme imali dosta razvijenu astronomiju. U periodu kad je Supernova bila najsjajnija u Indiji su bili monsuni, ali to ne opravdava izostanak bilo kakvog obilježja događaja.

Takođe je vrlo interesantno da ovaj događaj nije zabilježen u Evropi. Postoji nekoliko mogućih razloga. Kao prvi navodi se slabo poznavanje astronomije u to doba. Kao drugi mogući razlog historičar nauke George Sarton navodi da su tadašnji Evropljani nebesa smatrali savršenim i nepromjenljivim, dakle, uslijed neke vrste spiritalne inercije. Međutim, i Evropljani su zabilježili Supernovu iz 1006. godine, za koju se smatra da je bila 3.4 puta sjajnija od one iz 1054. godine. Treći razlog može biti produženo loše vrijeme – moguće je , naime, da je u Evropi u periodu kad je ova Supernova bila najsjajnija bilo dosta loše vrijeme, što je moglo doprinijeti tome da se ova Supernova ne primjeti u određenom vremenskom periodu. Međutim, postoji još jedno moguće objašnjenje za ovo, vjerovatno najubjedljivije. Naime, Supernova iz 1054. godine pojavila se tačno u periodu kada su se dešavale pripreme za tzv. Veliku šizmu (raskol pravoslavne i katoličke crkve), događaj koji se desio 16. jula 1054. godine. Tokom tih dana bilo kakvo “komešanje” bilo bi veoma opasno, posebno obilježavanje nekog novog kosmičkog događaja, nešto kao “znak sa neba” da ne dolazi do razdvajanja Crkvi. I zato ne treba biti mnogo pametan da se shvati kako Crkva (koja je i tada bila moćna, i opasna) nije željela nikakve “nove zvijezde” niti bilo kakve nove pojave na nebu (kao moguća znamenja), a vrlo je moguće da su svi takvi dokazi (ako su i postojali) potpuno uništeni. Dakle, neka vrsta političke svrsishodnosti (ne ideologija) je najvjerovatniji razlog.

Postoje zanimljiva mišljenja da su ovu Supernovu možda zabilježili i Anasazi (narod koji je živio u području gdje su sada Arizona i New Mexico), na što upućuju nalazišta u Navaho kanjonu i mjestu White Mesa (Arizona, pronašao 1953-54 William C. Miller), kao i u nacionalnom parku Chaco kanjon (New Mexico). Anasazi (potomci sadašnjeg naroda Pueblo) su poštovali nebeske fenomene, imali su hram za posmatranje Sunca (Chaco kanjon) sa pogledom na zalazak Sunca tokom godine. Posmatrali su solsticije kako bi napravili kalendar, prije svega zbog poljoprivrede, ali ne treba zanemariti i sociološku komponentu.

Na slici ispoda data su dva piktografa oktrivena u sjevernoj Arizoni 1953-1954 (W. Miller) koji simbolično predstavljaju mladi Mjesec i (možda) Supernovu.

Clipboard03.jpgPiktografi koji (možda) predstavljaju mladi Mjesec i Supernovu  (photo: Trevor Weekes)

Dole je dat prikaz položaja mladog Mjeseca i Supernove 5. jula 1054 godine (rano jutro).

clipboard04
Položaj Mjeseca i Supernove 5 jula 1054 ujutru (photo: Trevor Weekes)

Na slici ispod dat je prikaz veoma interesantnog petrografa (crtež u kamenu) Anasaza (Chaco kanjon) na kojem su, prema nekim mišljenjima, prikazani Supernova iz 1054. godine (sada maglina Rak) – iznad, Halley-ev komet – ispod, a desno – mladi Mjesec. Pošto je Maglina Rak udaljena 1,5 stepena od ekliptike, povremeni prilazi Mjeseca Supernovoj nisu rijetkost. Halley-ev komet se pojavio samo par godina nakon pojave ove Supernove na nebu. Kada se pojavila ova Supernova, Mjesec je bio u mladoj fazi.

img0059cPetrograf Anasaza (Chaco kanjon): moguća Supernova iz 1054. godine (sada maglina Rak) iznad, i vjerovatno Halley-ev komet ispod, lijevo od mladog mjeseca (photo by Ron Lussier). U jutro 5 jula mladi Mjesec je bio svega  3 stepena od položaja Supernove.

Ralph Robert Robbins (University of Texas) 1990. godine objavio je potencijalno otkriće obilježja ove Supernove na komadu grnčarije koju su pravili Mimbres Indijanci (sadašnji New Mexico). Na slici ispod dat je prikaz Supernove iz 1054. na grnčariji Indijanskih plemena Mimbres, a iznad je figura zeca koja je u njihovoj mitologiji predstavljala Mjesec. Smatra se da je na slici Supernova predstavljena sa 23 zraka, vjerovatno aludirajući na vidljivost Supernove 23 dana nakon eksplozije. Ova slika može se naći u knjizi Star Hopping (Robert Garfinkle). Autor ove knjige navodi da se umjetnički stil ove grnčarije koristio prije 1100. godine, a datiranje ugljikom-14 pokazuje da je ova ploča napravljena u periodu između 1050. i 1070. godine.

clipboard01Mogući prikaz Supernove iz 1054. na grnčariji Indijanskih plemena Mimbres (New Mexico), a iznad je figura zeca koja je u njihovoj mitologiji predstavljala Mjesec.

Što se tiče same Supernove, pretpostavlja se da je SN 1054 bila Supernova tipa II, a vjeruje se da je masa zvijezde koja je tada eksplodirala bila između 8 i 12 Sunčevih masa. Maglina “Rak” kao ostatak eksplozije (i njeni delikatni filementi) je prikazana na sl. 2.

Crab_Nebula.jpgSl.2 Maglina “Rak” – ostaci Supernove SN 1054 (Hubble telescope)

Ovo je, inače, prvi objekat koji je identificiran kao ostatak Supernove. Supernova je iza sebe ostavila oblak užarenog plina koji se polako širi. Taj ovalni oblak plina ima dimenzije od 6′ dužine i 4′ širine. Na udaljenosti od 6300 svjetlosnih godina (negdje se spominje udaljenost od 4000 svj. godine) to odgovara prečniku od oko 11 svjetlosnih godina. Plin koji danas vidimo se većinom sastoji od jonizovanog hidrogena i helijuma sa primjesama ugljika, kiseonika, neona, nitrogena, željeza i sumpora. Fotografije otkrivaju njenu vlaknastu strukturu, specifičnu za ostatke Supernova, sjajnije središte i pulsar (brzo-rotirajuća neutronska zvijezda)! Temperatura plina je od 11000 K – 18 000 K. Smatra se da je masa magline (filamenata) jednaka oko 5 sunčevih masa. Uspoređujući s prijašnjim fotografijama, otkrivena je i brzina širenja magline od 1500 km/s.

Prvi radiovalovi iz M1 otkriveni su 1949. godine. Rendgensko zračenje je iz ovog izvora otkriveno 1963. godine, a pravo iznenađenje je bilo otkrivanje pravilnih pulseva elektromagnetskog zračenja iz središta magline. U početku su naučnici mislili da se radi o izvanzemaljskoj civilizaciji. Dodatna istraživanja su 1968. godinepotvrdila postojanje pulsara.

Vjeruje se da je pulsar u maglini M1 tijelo prečnika oko 30 km koje svake 33 milisekunde (period rotacije) odašilje puls zračenja (od gama do radio zračenja). Period pulsiranja se polako usporava zbog interakcije magnetnog polja s okolnom materijom. Danas se zna da su pulsari brzo-rotirajuće neutronske zvijezde koje imaju snažna magnetna polja iz kojih se probija uski snop zračenja (posebno jako gama i rendgensko zračenje).

Astralni motivi na stećcima

Aastralni motivi na stećcima su Polumjesec, Zvijezda, Krug, Kružni vijenac i Polujabuka), dati na slici dole.Clipboard05.jpg

Od njih, nas interesuje u ovom slučaju krug i kružni vijenac jer se takvi reljefi nalaze na stećcima u Radimlji. Za objašenjenja drugih astralnih simbola preporučujem opširniji tekst o tome.

Krug. Taj reljefni motiv stećaka redovno je prikazan kao plitka, plastična ravna ploča nejednake veličine. Rijetki su primjerci na kojima nema ništa osim urezane kružnice. Broj takvih motiva nije velik i manje ih je nego polumjeseca i zvijezda. Iznosi ukupno oko 175 primjeraka. Nije ni ravnomjerno teritorijalno raspoređen. Relativno, najviše ga ima u
centralnoj i zapadnoj Bosni , nije rijetka pojava ni oko Kladnja, u istočnoj Bosni, te oko Nevesinja u i stočnoj i oko Lištice u zapadnoj Hercegovini, a ima ga i u sjevernoj Dalmaciji. Vrlo rij etko se javlja oko Kalinovika i u Podrinju, a nema ga nikako na užim područjima oko
Trebinja, Ljubinja, Stoca i Ljubuškog, u Hercegovini i na užem području oko Duvna, u zapadnoj Bosni. Kao heraldička oznaka javlja se oko Zadra, Kupresa i u Pivi. Neki krugovi imaju tačku u svojim centrima. Na krugu u Kobiljoj Glavi kod Skender-Vakufa urezan je krstić. Nekada su to samostalni motivi, a češće su zajedno sa drugim motivima, obično sa polumjesecom i zvij ezdom  ili sa rozetom. Krug na stećku smatramo predstavom sunca. Po svom izgledu on bi mogao biti i predstava punog mjeseca, ali ga niko od dosadašnjih
istraživača nije tako shvatio. Pošto se najčešće javlja uz polumjesec, a onda i uz zvijezdu, opravdano je zaista, da ga smatramo predstavom sunca. Tako ga shvaća A. Benac. Moglo bi se reći da i A. Solovjev takav motiv “u obliku lopte” smatra predstavom sunca i, prema manihejskom učenju, tumači kao nebesku lađu . Slično tumačenju polumjeseca, D. Vidović objašnjava i sunce na stećcima kao simbol šireg religioznog karaktera (ne samo vezan za posmrtni kult) , koji je rezultat utjecaja starih slavenskih vjerovanja i kasnijih kršćanskih shvatanja. Po Sackenu, krugovi su heraldički motivi. Izgleda da je kult Sunca bio veoma raširen kod mnogih naroda. Na jednoj feničanskoj nadgrobnoj steli, iz II v., koja se nalazi u Muzeju Bardo u Tunisu, predstavljena je shematski figura čovjeka sa krugom iznad nje. I na jednoj romaničkoj crkvi u Wiirttembergu, u Njemačkoj, s jedne strane krsta predstavljeno je sunce, a sa druge polumjesec. I kod naših naroda se u prošlosti suncu pridavao veliki značaj, a mnogi obi aji se i danas ravnaju prema njemu. Iako za sada ne raspolažemo dovoljnim podacima za sigurnije objašnjenje pojave sunca na stećcima, izgleda, ipak, najvjerovatnije da je ono relikt starog slavenskog kulta Sunca kao izvora cjelokupnog života.

Kružni vijenac. To je plitko plastičan dio kruga u vidu kružnog pojasa. Nekada se javlja jedan veći i u njemu jedan manji kružni vijenac. Više puta je kružni vijenac tordiran, a ima i koncentričnih vijenaca koji su tordirani. Ponekad obični ili tordirani vijenci okružuju zvijezde, odnosno rozete ili krstove, a u jednom slučaju je polumjesec okružen vijencem
(Hum kod Trebinja). U nekoliko slučajeva vijencem je okruženo udubljenje koje nazivamo “kamenicom”. Zanimljiva je jedinstvena pojava nazubljenog vijenca oko četverokrake zvijezde u Uboskom kod Ljubinja. Jedinstvena je i pojava niza kružnih vjenčića oko kruga u Moremišlju kod Višegrada. Zanimljivi su i koncentrični vijenci koji su kao medaljoni ukomponovani sa paralelnim rebrima na nekim stećcima u Nikšiću. U nekim slučajevima motivi krstova su predstavljeni tako da im se krakovi završavaju proširenjem u vidu kružnih vijenaca, npr. u okolini Kalinovika, a ponekada su ti vijenci tordirani, kao npr. u Hodovu kod Stoca. U Nekuku kod Stoca je tordiran vijenac prikazan na dršku, na stupu. U nekoliko slučajeva vijence vidimo iznad glava ljudskih figura sa uzdignutim rukama, npr. u Radimlji, a u nekim ljudska figura u jednoj uzdignutoj ruci drži kružni vijenac. Osobito su zanimljivi primjerci gdje kolovođa u kolu drži vijenac. Oko Zvornika je evidentirano više primjeraka kružnih vijenaca na vrhu stabljika, ukomponovanih sa spiralama. Počesto su kružni vijenci u sredini zabata sljemenjaka, npr. u okolini Konjica. Vijenci se javljaju i na štitovima. Obični ili tordirani vijenci okružuju nizove rozeta, odnosno zvijezda. Ovaj motiv se javlja na svim vrstama osnovnih oblika stećaka, široko je rasprostranjen, spada u brojnije – nađeno je oko 175 njegovih primjeraka, ali ih ima manje nego rozeta, polumjeseca i krstova. Nalazimo ga samostalnog, ali češće zajedno sa rozetom, polumjesecom ili krstom. U nekoliko slučajeva je kao elemenat bordure, zajedno sa rozetama, kosim krstićima, cikcak i drugim motivima. Vijenci su obično pravilno i lijepo klesani. U tome pogledu se ističu primjerci u dolini Neretve, južno od Konjica. U Dopascima kod Kladnja se nalazi dosta velik, tordiran i osobito lijepo isklesan kružni vijenac. Najviše kružnih vijenaca evidentirano je u okolini Kalinovika, Nevesinja, Stoca, Lištice i Kupresa. Vrlo rijetko ih nalazimo oko Ljubuškog i Ljubinja. U literaturi su upotrebljavani i termini drugačiji od ovoga. Kružne vijence iznad ljudskih figura u Radimlji A. Benac zove “plastičnim krugovima”, a tordirane vijence oko Lištice “kotačima od pletenog užeta”. Vijenac na stećcima Ludmera D. Sergejevski je nazvao “diskom”. M. Wenzel je kružne vijence nazvala “obručima”. Ovaj motiv stećaka je vrlo malo proučavan, jer se niko posebno njime nije bavio. D. Sergejevski je vijence u Ludmeru svrstao u religiozne
motive i smatrao predstavama sunca. Na jednom drugom mjestu on je rekao da se na antičkim nadgrobnim spomenicima, najčešće na arama, nalaze “patere”, koje su slične vijencima na stećcima. U Nacionalnom muzeju u Rimu su antičke nadgrobne stele na kojima su i klesani obični i tordirani kružni vijenci. Prema F. Radiću, kružni vijenac je stara slavenska predstava sunca. D. Vidović predstave sunca tretira vrlo slično predstavama polumjeseca i zvijezde, kao religijske simbole šireg značenja, nastale spajanjem starog slavenskog vjerovanja i kršćanskog shvatanja. Vijence u Radimlji A. Benac je smatrao oznakama ranga pokojnika, atributima vojvodskih figura. P. Ž. Petrović je u svome tumačenju zvijezde dao i tumačenje kružnog vijenca, kao stilizovane i reducirane predstave ljudske glave. On predstavu muškarca sa vijencem u ruci tumači kao predstavu pokojnika koji drži svoju glavu, slično predstavljanju sv. Jovana, sa svojom glavom u rukama, u kršćanskoj ikonografiji: “Po jednoj narodnoj pesmi, venac na devojačkoj glavi simboliše sunčevu svetlost, a u prenesenom značenju životnu radost .. .”M. Wenzel ,kružni vijenac veže sa kršćanskim obredom krštenja i ponovnog rođenja. Za A. Solovjeva kružni vijenac na stećcima predstavlja važan elemenat njegove teorije o bogumilskim stećcima. On taj motiv objašnjava kao “coronam” – nagradu pravednim krstjanima. Tako, on predstavu čovjeka koji drži tordirani vijenac tumači kao shematski prikaz Krista, koji u nadzemaljskom životu dijeli vijence izabranima. Njemački arheolog G. Wild ise također zadržao na ovome motivu. I on, kao i Solovjev, smatra da se radi o predstavi “krune života”, koja se na drugome svijetu daruje odabranicima. Kako se vidi, kružni vijenac nije jedinstveno tretiran, ali ga većina istraživača smatra predstavom sunca. Ne uzimajući u obzir vijence koji bi zbog svojih udubljenja mogli biti “kamenice”, niti vijence na štitovima kao nebitne heraldičke oznake, vjerovatno su kružni vijenci predstave sunca koje su na stećke stigle kao relikt staroslavenskog kulta sunca, ali da su već poprimile karakter ukrasa. Kao druga alternativa koja bi se mogla uzeti u obzir pri objašnjavanju tordiranih kružnih vijenaca, posebno onih u scenama kola, jest vijenac cvijeća, neka vrsta današnjeg lovorovog vijenca, koji se poklanja pobjedniku u junačkim igrama, slavljeniku ili čovjeku koji se po ondašnjim kriterijumima u nečemu osobito istakao.

Vremenski period stećaka

Otkrivanjem natpisa na stećcima i njihovim čitanjem došlo se do putokaza za rješavanje pitanja kronologije stećaka. Otuda u novijoj literaturi sigurnije datiranje. Većina novijih i savremenih naučnih radnika uglavnom se slažu sa datiranjem u širim potezima. Ima mnogo argumenata kojima se dokazuje postojanje stećaka u XIV i XV vijeku, a sigurno je da oni egzistiraju i u prvoj polovini XVI vijeka. Nije sasvim izvjesno kada se najranije javljaju ovi spomenici. Po nekim natpisima, kao i po nekim drugim svojstvima, stećaka je bilo i u XIII vijeku, kao što je onaj sa natpisom iz Vidoštaka kod Stoca, iz 1231. god. Ako se uzme kao pouzdano datiranje nadgrobne ploče trebinjskog župana Grda (1151-1177. g.), odnosno ako se ta ploča sasvim pouzdano tretira kao stećak, što bi bilo sasvim osnovano, onda ima razloga tvrdnji da ovi spomenici počinju još u drugoj polovini XII vijeka. To je rezonovanje na bazi natpisa. Približno istom zaključku možemo doći i drugim putem. U raspravi o oblicima stećaka, Š. Bešlagić je došao do saznanja da u osnovne oblike moramo uračunati tanke, slabije obrađene ploče koje su često bez ukrasa, a ako ih imaju, onda su to prvenstveno rozete, polumjeseci i krstovi. Kako se takve ploče vrlo rano javljaju kao nadgrobnici ne samo u našim nego i u drugim evropskim zemljama, kao prototip naših stećaka u obliku ploča, to bi bila osnova da i dobar broj takvih stećaka, iako nemaju natpisa, uračunamo u najstarije primjerke, u XIII, pa i u XII v. Pošto se vrlo rano javljaju i amorfni stećci (slični pločama i sanducima), i to često zajedno sa pomenutim pločama bez natpisa, to bismo i izvjestan broj ovakvih oblika, sa dosta razloga, mogli uvrstiti u naše najstarije stećke, iako za to za sada nemamo sasvim sigurne argumente. To sve upućuje na mogućnost prve pojave stećaka u XIII, pa i u XII v. Napominjem da je i 1. Renđeo izrazio mišljenje da stećaka ima i starijih od XIII v. U vezi s tim on je rekao kako mu se čini da se ti najstariji stećci nalaze u Dalmaciji i da im je tu kolijevka. Slično njemu mislili su i D. Mandić i A. Škobalj, ali su oni otišli u krajnost, pripisujući stećke isključivo Hrvatima, i to još sa početkom iz vremena paganstva. Sto se tiče natpisa stećaka kao pouzdanih argumenata za određivanje kronologije stećaka, XlIII v. je vrlo oskudan u tome pogledu, da ne kažemo potpuno prazan, ali ono što je već rečeno za ploče bez natpisa i amorfne oblike dobrim dijelom vrijedi baš za taj vijek. To je i inače vrijeme kada je u Bosni i Hercegovini relativna stagnacija u kulturi i umjetnosti. Naredni vijek je nešto sasvim drugo, tada nastaje uspon u svakom pogledu, pa i u umjetnosti, što se odrazilo u oblasti stećaka. Bešlagić smatra da je većina stećaka nastala u razdoblju od polovine XIV v. do pada Bosne pod Turke 1463. god., i to prvenstveno kao rezultat snažnog ekonomskog razvoja i uspona Bosne. To je doba cvjetanja u umjetnosti stećaka. Dosta intenzivno su se stećci klesali i postavljali i dalje, sve do kraja XV vijeka, i pored toga što su političke prilike bile nestabilne i što su još uvijek u nekim oblastima trajali sukobi s Turcima. Od početka XVI v. sve je manje klesanja i ukrašavanja stećaka, ali se ono ipak nastavlja i egzistira gotovo sve do kraja vijeka.

To što su neki natpisi na stećcima tačno datirani omogućuje nam da sigurno datiramo sam stećak, kao i njegove reljefne motive, ukoliko su oni na njemu klesani. Analogno tim reljefima, omogućeno nam je da takve i slične motive na drugim primjercima stećaka vremenski fiksiramo, što mnogo znači u samom proučavanju stećaka i njihove umjetnosti. Međutim, broj na taj način pouzdano datiranih natpisa i stećaka je vrlo ograničen. Ima ih ukupno 14, od čega 11 na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine (od toga 9 u Hercegovini), 2 na susjednom području Srbije i l na susjednom području Crne Gore. Od tih 14 sigurno datiranih natpisa 2 potječu iz XIII v. (Vidoštak’74 i Police), 1 iz XV v. (Turbe), ukoliko je dobro pročitan, 8 ih je iz XVI, 2 iz XVII i 1 iz XVIII vijeka.

Kao važni ostali elementi za određivanje kronologije natpisa, a posredno i njihovih stećaka, služe nam ličnosti, i događaji koji se u njima spominju, pogotovo ako za njih imamo arhivske podatke, odnosno podatke u istorijskim izvorima i u literaturi. Takav je, npr., natpis iz Ljusića kod Uloga u kojem se kaže da je sahranjeni Pribislav Petojević vjerno poginuo u službi bana Tvrtka. Pošto je Tvrtko banovao od 1353. do 1377. g., kada se krunisao za kralja, to taj natpis i stećak sa sigurnošću datiramo u taj vremenski period Tvrtkovog banovanja. Ima natpisa koji nam omogućuju i preciznije datiranje. Takav je, npr., natpis Radonje Ratkovića jz Ključa kod Gacka (danas u Vojnom muzeju JNA u Beogradu), u kojem se kaže da je taj velikaš poginuo pod gradom Ključem za svoga vojvodu Sandalja. Prema Veginom istraživanju, ovdje se radi o borbi između vojvode Sandalja i vojvode Radiča Sankovića 1404. g., ili o upadu Turaka u Humsku zemlju 1415. g., stoga zaključujemo da natpis potječe iz vremena između 1404. i 1415. godine.

Na osnovu raspoloživih podataka, može se tvrditi da stećci najranije počinju negdje u drugoj polovini XII vijeka, da njihova prva faza traje i kroz XIII v., zatim da se intenzivno klešu i ukrašavaju u XIV i XV v., s tim što cvjetanje zahvata drugu polovinu XIV i prvu polovinu XV v. U XVI v. postepeno nestaje ova vrsta umjetnosti, a krajem toga vijeka sasvim zamire.

Hipoteza o Supernovoj i stećcima

Kolega Miro Ilić, dakle, tvrdi da se na našim stećcima možda nalazi (jedinstveno na ovim prostorima) obilježje jedne Supernove. Ako je tako, to bi bilo vrlo važno otkriće. Naime, prema njemu, lik Lovca na stećku (slika 3) predstavlja sazviježđe Orion, a pored figure lovca nalazi se obilježje koje bi predstavljalo Supernovu SN 1054 koja je bila vidljiva od 4. jula 1054. godine. To obilježje je, prema njemu, krug pored ruke lovca (sl. 3).

Ovo bi otkriće bilo dodatno zanimljivo, posebno u vremenu što u Evropi (već je objašnjeno zašto) praktično nema zapisa o ovom događaju.

221                          Sl. 3 Detalj stećka sa prikazom (između ruke i glave Lovca) Supernove 

Kolega Miro daje (sl. 4) prikaz položaja Supernove iz 1054. godine (4 juli), a na sl.5 ubacio je i figuru lovca sa stećka preko snimka planetarijum programa za datum eksplozije Supernove.

sl5
Sl. 4. Prikaz položaja Supernove iz 1054. godine (Miro Ilić)

23
Sl.5 Ubačena figura sa stećka preko screenshota planetarijum programa za dati datum (Miro Ilić)

Ovi navodi se mogu lako provjeriti. Npr. u program Cartes du Ciel (Sky Charts) unesemo datum – 04. 07. 1054., i dobićemo situaciju na nebu kao što je prikazano na sl. 6.

Clipboard02.jpgSl.6. Nebeska karta na dan 04.07.1054. godine

Na sl. 6 se jasno vidi položaj sazviježđa Orion i ostatka Supernove (označen kao M1) iznad njega.

Kolega Miro dalje tvrdi da je zanimljivo i da se Mjesec u mladoj fazi nalazio u blizini ove zvijezde u trenutku kada se ona pojavila. I to je lako provjeriti; na sl. 7 prikazana je upravo faza Mjeseca tog dana (program Cartes du Ciel).

Clipboard03.jpgSl. 7. Faza Mjeseca na dan 04. 07. 1054. godine

Zbog čega je ova faza Mjeseca važna? Kolega Miro Ilić tvrdi da je možda upravo to razlog što danas na mnogim stećcima nailazimo na kombinaciju lika Mjeseca i zvijezde blizu jedno drugom (sl. 8). Analizom položaja Mjeseca za centralnu Evropu (geografska širina 45 stepeni) za period april, maj i juni 1054 uočava se da Mjesec ne prilazi bliže od 5 stepeni od Supernove, što je 10 puta veće od prečnika Mjeseca na nebu. Za usporedbu, dnevno kretanje Mjeseca na nebu iznosi oko 13 stepeni. Na dan 4 jula 1054. godine ugaona separacija između Mjeseca i Supernove iznosila je 2,8 stepeni (5 prečnika Mjeseca na nebu).

sl7
Sl. 8. Simboli Mjeseca i zvijezde koje možemo naći na stećcima (Miro Ilić)

Na kraju svoga teksta, Miro Ilić spominje i zanimljivost oko, ranije spomenute, Velike šizme: “Velika šizma, raskol pravoslavlja i rimo-katolicizma desio se 16. jula 1054. godine, samo 12 dana (simbolika sa 12 apstola) nakon prvog uočavanja sjajne pojave eksplozije zvijezde (Supernove). Izgleda da Supernova nije bila dobar znak za jedinstvo hrišćanstva u vremenima koja su uslijedila.”

Da li je ova hipoteza održiva?

Ova hipoteza, na prvi pogled, zvuči dosta primamljivo, pogotovo nama koji se aktivnije bavimo amaterskom astronomijom i zbog činjenice da su starim narodima nebeska tijela bila čest religijski ornament (Sunce, Mjesec i zvijezde). Čakštaviše, imponuje ideja da bi naši preci možda obilježili jedan vrlo važan kosimički događaj, kada niko drugi u Evropi to nije uradio. Međutim, da parafraziram nobelovca Richarda Feynman – ako je hipoteza privlačna, ne znači da je tačna. Ne treba nikada upasti u zamku samodopadljivosti, posebno ako za to nema čvrstih dokaza.

Ima dosta stvari koje se mogu zamjeriti ovoj hipotezi, i praktično niti jedan dokaz u njen prilog, osim relativno bliskog položaja sazviježđa Orion (nije uspostavljena veza sazviježđa na nebu sa stećcima) i Supernove u trenutku njene pojave na nebu.

U prethodnom tekstu data su objašnjenja astralnih reljefa na stećcima, pri čemu se vidi da su Mjesec, Zvijezda i Sunce dominantni simboli na stećcima, i da imaju religijsko-simboličko značenje. Simbol kruga i(ili) kružnog prstena, recimo, za koji kolega Ilić pretpostavlja da bi možda mogao biti obilježje Supernove, u naučnim krugovima smatra se kao relikt starog slavenskog kulta Sunca kao izvora cjelokupnog života. Zasada ne postoji nikakav konkretan dokaz koji ukazuje na vezu ovog kruga i obilježavanja Supernove.

Veoma bitna stvar u cijeloj ovoj priči je da se stećci, kao što je gore opisano, prema svim relevatnim naučnim referancama, nisu uopšte postavljali 1054. godine (XI vijek). Naprotiv, najranije datirani stećci su iz druge polovine XII vijeka, i takvi stećci su uglavnom oskudno ukrašeni i najčešće predstavljaju pločaste stećke, opisane prethodno. Ovu konstataciju potvrđuju natpisi na stećcima (opisani u prethodnom tekstu) i historijski događaji koji se vežu za njih.

Podatak da ovaj događaj nije zabilježen nigdje u Evropi, takođe, dovodi u sumnju ovu hipotezu. Malo je, naime, vjerovatno da se od svih mjesta u Evropi ovo obilježje pojavi baš kod nas. Naime, srednjovjekovna Evropa nije baš bila poznata po izučavanju astronomije (tzv. mračno doba Evrope). U tom smislu, tadašnje područje Bosne bilo je u “potpunom mraku” (astronomska saznanja bila su generalno na veoma niskom nivou).

Supernova iz 1054. godine bila je, prema pretpostavkama, nešto sjajnija od Venere, ali to tadašnjim stanovnicima Bosne ne bi puno značilo. Ne bi vjerovatno ni primjetili promjenu na nebu jer nisu znali položaje nebeskih tijela (posebno planeta). Naime, Venera se u julu nije vidjela na noćnom nebu u jutarnjim satima kada se pojavila Supernova (provjereno u programu CdC za dati datum), pa se svjetlost Supernove mogla lako zamjeniti za Veneru (za one koji su tada uopšte znali kako izgleda Venera na nebu).

Takođe, Supernova se vidjela tek u ranim jutarnjim satima, pa je mogla i zbog toga biti neprimjećena. Moguće je i da je vrijeme bilo loše u tim danima (ruku na srce, budući da je početak jula, malo je vjerovatno da se loše vrijeme zadržalo duži vremenski period).

Nadalje, u slučaju da se radi o obilježju Supernove na stećcima, pretpostavljam da bi ostao i neki pisani zapis o tome (na stećku ili drugdje) jer nekome kome je ovaj događaj toliko bitan ne bi ostavio takvu stvar nerazjašnjenu.

Konačno, prema referentnoj literaturi, stećci u Radimlji prikazuju ljudsku figuru sa podignutom desnom rukom (Figure sa podignutom rukom tumače se najčešće kao gestovi molitve, a uz takvo gledište, može doći u obzir i pretpostavka o podignutoj ruci kao simbolu društvenog ugleda, vlasti, a možda i spremnosti na neku osvetu) sa lukom i strijelom, a kružni vijenac je stara slavenska predstava sunca. Svaka simbolika figura ratnika na stećcima sa sazviježđima pati od hroničnog nedostatka dokaza (nigdje se u literaturi to ne spominje). Ovaj relativno bogato ukrašen stećak je, kako je ranije rečeno, nastao u periodu između XIV i XVI vijeka, što je minimalno 300 godina nakon Supernove iz 1054 godine.

Dakle, generalno govoreći, hipoteza kolege Mire Ilića je dosta interesantna, ali bojim se da se veza između stećaka i obilježja Supernove ipak teško može (ili nikako) naučno uspostaviti i dokazati.

Literatura i korisni linkovi

  1. http://www.astronomija.org.rs/nauka/istorija/9060-astronomsko-tumaenje-najpoznatijeg-motiva-sa-steaka
  2. Šefik Bešlagić: Stećci – kultura i umjetnost, Sarajevo, 1979.
  3. Dubravko Lovrenović: Stećci, Sarajevo, 2009.
  4. Nada Miletić: Stećci, Izdavački zavod Jugoslavije, 1982.
  5. K. Brecher, R. A. Fesen; Ancient records and the Crab nebula Supernova, 1983.
  6. T. Weekes: The Crab Nebula: History and Phenomena, Whipple Observatory, NASA Lewes Workshop June 2012.
  7. http://www.camo.ch/blago-bih/stecci-u-bih/
  8. https://hr.wikipedia.org/wiki/Supernova
  9. http://www.astronomy.com/news/2007/06/crab-nebula-exploded-in-1054
  10. https://en.wikipedia.org/wiki/Ste%C4%87ak
  11. http://messier.seds.org/more/m001_sn.html
  12. http://www.astronomy.pomona.edu/archeo/outside/chaco/nebula.html
  13. http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2003JAHH….6…46S/0000051.000.html
  14. https://en.wikipedia.org/wiki/Crab_Nebula
  15. https://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_567.html
  16. http://www.space.com/16989-crab-nebula-m1.html
  17. http://www.tifr.res.in/~akr/crab_webtifr.html
  18. https://www.revolvy.com/main/index.php?s=Crab_Nebula
  19. http://www.tifr.res.in/~akr/crab_webtifr.html
  20. http://www.universetoday.com/41897/crab-nebula/
  21. http://amazingspace.org/resource_page/127/stars_stellar_evolution/type
  22. http://academic.evergreen.edu/curricular/astro/astro99/supernovas/paper.htm
  23. http://www.universetoday.com/11155/giant-hubble-mosaic-of-the-crab-nebula/
  24. http://www.camo.ch/blago-bih/stecci-u-bih/
  25. https://en.wikipedia.org/wiki/SN_1054
Advertisements

2 thoughts on “Veza između stećka i Supernove?

  1. Prije svega odličan tekst o kojem vrijedi uraditi posebno istraživanje. Maloprije istraživah u vezi porijekla swastike kao jednog od mnogih simbola na stećcima i nadjoh jednu od terija koja povezuje svemir i swastiku: “According to Reza Assasi, the swastika is a geometric pattern in the sky representing the north ecliptic pole centred to Zeta Draconis. He argues that this primitive astrological symbol was later called the four-horse chariot of Mithra in ancient Iran and represented the centre of Ecliptic in the star map and also demonstrates that in Iranian mythology, the cosmos was believed to be pulled by four heavenly horses revolving around a fixed centre on clockwise direction possibly because of a geocentric understanding of an astronomical phenomenon called axial precession. He suggests that this notion was transmitted to the west and flourished in Roman mithraism in which this symbol appears in Mithraic iconography and astrological representations.” Wikipedia. Pade mi na pamet ovaj tvoj tekst pa reko da vidim tvoje mišljenje sa strane astronomije jer su očigledno naši preci pratili astronomške pojave i pridavali im ogroman značaj.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s